Ogłoszenie Płatne / Reklama Sponsorowana
nowela

Babusia

Grabowski Bronisław Teodor

W miasteczku powiatowem N. jedna z najpokaźniejszych kamienic zmieniła właściciela. Wybudował ją był szewc zbogacony, który, wznosząc mury na dwa piętra, ani zamarzył, że stawia sobie kamień probierczy dla swego rozsądku. Próba na owem kamieniu okazała, że rozsądek pana majstra był również nietrwały, jak podeszwy jego wyrobu, nader prędko drące się po ostro najeżonym bruku miasteczka. Właściciel kamienicy zaniedbał źródło, z którego płynęły jego dostatki, to jest kopyto i dratwę; nie zasilane więc nowym przypływem, rozpłynęły się niebawem. Sławetny obywatel i fabrykant obuwia narobił długów, te rosły, wzbierały niepopłaconemi procentami; nie chcąc więc, by mu kamienicę przez licytacyę sprzedano, musiał co prędzej pozbyć się takowej. Bracia szewcy mówili o nim: — Szkoda go, był rękodzielnik bardzo odpowiedzialny, ale jak zaczął utrzymywać się przepychowo, tak go i dyabli wzięli.

Nowonabywcą kamienicy był jakiś jegomość, którego w mieście nie znano prawie — przybysz od niedawna. Kto on był, wiedziano bardzo mało—niewiele więcej nad to, że musiał być dawniej na urzędzie, bo obecnie pobierał emeryturę i że miał pieniądze, bo za kamienicę gotówką odrazu zapłacił, przez co udało się mu nabyć ją bardzo tanio.

Człowiek, nie starszy nad lat pięćdziesiąt kilka, nosił dość skromne, wytarte ubranie. Miał nazwisko jakieś niesnadne do wymówienia, a jeszcze niesnadniejsze do spamiętania, tak, iż go nazywano nie imieniem przodków, ale kapitanem. Trudno rozstrzygnąć, czy posiadał prawo do owego tytułu, gdyż niebardzo znać na nim było ślady marsowej służby, choć pewna szorstkość obejścia i srogość w obliczu mogły być pozostałością obozowego żywota. Narodowość jego dokładnie oznaczyć się nie dała, zgadywano w nim Szweda, Finna, nawet Niemca przenicowanego, a służący z domu mówili:
— To jakiś takiś u Pana Boga niemeldowany.
Kapitan miał żonę jeszcze niestarą, niebrzydką, ale też i niepociągającą ku sobie.
Pulchna, niewysoka, zadzierała głowę do góry, co uwydatniało należycie jej szerokie usta i podwójny podbródek, a małe, czarne oczki siedziały w nabrzękłej tłuszczem oprawie.
Głos jej był silny, nieco chrapowaty; gdy wołała na służących, mimowolnie dreszcz przejmował. Małżeństwo owo ubłogosławionem zostało trojgiem dzieci wrzaskliwych, włażących w każdy kącik, a postrojonych w sukienki jaskrawe i wiecznie powalane.
Dziatwą komenderowała Fraulein Liza, rumianiutka, drobna Niemeczka, z podejrzaną kokieteryą we wcale nieszpetnych oczętach.
Nowy właściciel zamieszkał w podwórzu w małym domku drewnianym, zapadającym już w ziemię. Objąwszy rządy nad kamienicą, rozpoczął takowe od ogłoszenia całego kodeksu nowych praw i przepisów, a wejrzawszy w każdy zakątek, niemiłosiernie ściągał kontrybucye za wszelkie rzeczywiste i urojone szkody. Potem zamknął ogród, który za pana szewca stał otworem, gdyż tenże pozwalał wszystkim chodzić po nim do woli, pozostawiając dozór nad warzywem i owocami Żydom sadownikom. Krok ten, całkiem naturalny i odpowiedni, oburzył cały światek kamieniczny więcej jeszcze, aniżeli despotyzm pod innemi względami.
System rządów kapitana, polegający na drobiazgowem w każdą rzecz wglądaniu, na przyczepkach zazwyczaj niesłusznych, głównie dawał się we znaki służbie i małym lokatorom; wszyscy też oni szczerze nienawidzili despotycznego kamienicznika i odpłacali mu złośliwą obserwacyą jego żywota.
W jakiś czas po kamienicy rozeszły się pogłoski o nieporozumieniach pomiędzy kapitanową i boną Niemeczka. Szeptano sobie, iż pierwsza powzięła podejrzenie, że ostatnia prowadzi po cichu romansik z jej mężem, inni rzecz przedstawiali w łagodniejszem świetle, pomawiając Fraulein Lizę jedynie o hardość względem pani. Niebawem ujrzano Niemeczkę z zapłakanemi oczyma wychodzącą z domu w ubiorze podróżnym, a za nią posługacz kolejny niósł walizkę i torbę, snadź omnia mea biednej dziewczyny. Przez kilka dni nie wypuszczano dzieci z domu, potem ukazały się na podwórzu i wtedy Koluś okulawił małego pieska maglarki, a Tala i Gryś wybili okna w suterynie u praczek i przez otwór wrzucali spore kamienie. Na dobitkę cała gromadka, nie wiedzieć za co, zbiła dzieciaka sierotę, będącego na opiece u siodlarza, i jeszcze kilku bohaterskich dokonała czynów.
Posypały się skargi do pana kapitana i tegoż samego dnia jeszcze po całem podwórzu rozlegał się jęk i płacz katowanych bębnów, które nazajutrz tychże samych, a nawet gorszych dopuszczały się igraszek; ludzie wszelako poprzysięgli sobie znosić raczej wszystko, aniżeli odwoływać się do tak srogiej interwencyi władzy ojcowskiej. Matka ani pokazywała się dzieciom, aby powstrzymać je od swawoli ; raz tylko stanęła we drzwiach i do rozhukanej gromadki rzekła doniosłym głosem:
— Poczekajcie, będziecie wy mieli, skoro przyjedzie babusia.
Pewnego dnia przyszedł z kolei ojciec, prowadząc ze sobą niewiastę jakąś, już dobrze podeszłą w wieku. Na jej widok wszystko, co żyło w kamienicy, stanęło w oknach i przyglądało się ciekawie. Staruszka szła jeszcze dość żwawo; na głowie miała ciemną chustkę, która dozwalała ujrzeć tylko oblicze zwiędłe, pomarszczone, ale jeszcze pełne wyrazu i życia.
Końce chustki były schowane pod wytartą salopką, głowa więc wyglądała niby na starym obrazie bizantyjskiej szkoły.
Wszedłszy do pokoju i powitawszy kapitanowę kwaśnie uśmiechniętą, staruszka zapłakała.
— Gdzieżeś ty mnie sprowadził?—mówiła.— Tu wszystko dziwne, nie po naszemu. Czemużeś mi nie pozwolił umrzeć tam, gdzie się urodziłam, gdzie przeżyłam mój wiek cały, gdzie twój ojciec na cmentarzu leży? Biedni wy, biedni, że tutaj, daleko od swoich żyć musicie! No, a gdzie moje wnuki? Chodźcie że do mnie!
Dzieci z daleka patrzyły z podełba na przybyłą i wcale do niej pociągu rodzinnego nie poczuwały. Staruszka wydobyła kolorową chustkę, a z niej kawał zeschłego piernika; podzieliwszy go na trzy części, zwróciła się do dziatwy:
— No, chodźcież, macie tutaj gościniec z waszego rodzinnego miejsca.
Dzieci chciwie pochwyciły przeznaczone sobie działy i uciekły, nie dziękując nawet.
Przybycie tej nowej osoby wzbudziło powszechną ciekawość w niższej warstwie mieszkańców kamienicy. Kucharki, pokojówki, lokaje, rzemieślnicy zwracali na nią oczy, a śmielsi podchodzili bliżej, aby ją lepiej zobaczyć. Staruszkę gniewało to niezmiernie.
— Cóż to? — mówiła — człowieka Bożego nie widzieli? Czyż to ja z lasu przyjechałam, czy co?
I poglądała na wszystkich tak złowrogo, jak gdyby w każdym zaklętego nieprzyjaciela widziała.
Coś na trzeci dzień wyszła z domu suciej przybrana; miała lepszą chustkę na głowie, a i reszta ubioru wyglądała na strój świąteczny. Z niesłychanem podziwieniem obejrzała się dokoła — wszędzie panował ruch pracy powszedniej; wozy jechały z drzewem i warzywem na rynek, sklepy były pootwierane. Zajrzała przez okno do siodlarza — siedział przy robocie, z suteryny dolatywało pluskanie wody w balii u praczek i monotonny dźwięk tarcia mydłem bielizny. Staruszka powróciła do domu, zaperzona od oburzenia.
— Cóż to? — mówiła do syna — czy tu ludzie nie chrzczeni mieszkają? Toż to takie wielkie święto, a oni jakby nic. Każdy puka, kręci, wierci, aż słuchać niemiło.
— Tutaj — odpowiedział kapitan •— żadnego święta niema, bo tutaj inni święci i inne święta.
Staruszka wzruszyła ramionami i z niechęcią siadła w kąciku. Wkrótce ukazała się znowu ciekawym, teraz już w towarzystwie dzieci, ubranych na przechadzkę. Dziatwa wyszedłszy za próg, popuściła wodze swawoli; Gryś podskakiwał, niby źrebak rozpętany, rzucając kamieniami na ludzi i zwierzęta, a dziewczynka z najstarszym chłopczykiem rozpoczęli już na podwórzu bójkę i ledwie babka rozdzielić ich zdołała.
— Ach wy, niedobre dzieci!—narzekała nieboga — czy w was duszy niema, czy co? Ale co się tu dziwić? Porodziliście się w takim jakimś dziwnym kraju, gdzie świętych nie czczą i Panu Bogu nie służą.
Ludzie na ten widok kręcili głowami i szeptali między sobą jakieś domysły, wiążąc odjazd Niemeczki z przybyciem staruszki jako przyczynę ze skutkiem. Ludzie są podejrzliwi i złośliwi, skorzy do upatrywania we wszystkiem złej strony, a tu w podejrzeniach utwierdzało ich i to, że widzieli codzień staruszkę, wychodzącą z dziatwą na przechadzkę i wracającą po kilku godzinach z małym orszakiem, rozbeczanym i podrapanym, snąć od wzajemnych walk.
Niewesoło kroczyła i staruszka z takiej przechadzki, ocierała łzy ukradkiem, a twarz jej nosiła na sobie wyraz znużenia i przygnębienia, jak gdyby po pracy ciężkiej, nadmiernej na jej siły.
Patrząc na to. ludzie żałowali jej, a współczucie wzrosło jeszcze wskutek opowiadań kucharki od kapitanostwa, że pani mama w domu nie zajmuje wyższego stanowiska, nad stanowisko służącej, pokojówki i bony, dozorującej pociechę i nadzieję rodziny. Staruszka, pomimo niechęci do miejsca i miejscowych, powoli zbliżała się z nimi, poznajomiła się z praczkami, szewcem, siodlarzem, służącemi i wciągnęła się w koło drobiazgowych interesów, będących nieciekawą treścią wewnętrznego w kamienicy żywota.
Pociągnął ją wrodzony człowiekowi popęd towarzyski, nie zaś sympatya, nie taiła się bowiem wcale z tem, że jej się tutaj nic a nic nie podoba i że do swoich powróci, póki jeszcze ciepło na świecie.
Wszelako zawyły chłodne i przenikliwe wichry, przygnały czarne, ponure chmury, deszcz zimny niby milionem pręcików zacinał twarze i oczy przechodniów; potem po dachach rozpostarły się białe prześcieradła szronu; płatki śniegowe sypały się z chmur, niby pierze z rozprutych poduszek, a staruszka ciągle jeszcze ukazywała się ludziom w kamienicy, otulając się wytartą salopką, przygarbiając ku ziemi i często gęsto uwijając się po podwórzu, gdzie szukała kogoś do jednej z ostatnich rozrywek człowieka na ziemi — do gawędki, przy której czas ucieka i tym, co do pracy nie mają ochoty, i tym, którym żywot niewesoło płynie. Wszyscy przywykli do starej niewiasty, ale nikt nie wiedział jej imienia, o nazwisko się nie troszczył — zwano ją poprostu... babusią.
Nadeszła wiosna, ciepłe słonko puściło się w zapasy z ostatkiem potęg zimowych, rozganiając chmury, brzemienne śniegiem, topniejącym już w powietrzu, aż wreszcie zapanowało w całej krasie i sile. Babusia poczęła coraz częściej wyprowadzać wnuczęta na przechadzkę, ale twarz jej nie uśmiechała się ku wiośnie, oko nie rozkoszowało się zmartwychpowstaniem zieleni i kwiecia — szła chwiejącym się krokiem, z obliczem posępnem, namarszczonem, a z piersi jej wyrywał się przenikliwy odgłos kaszlu, snąć pamiątka jakiegoś należytego przeziębienia.
Właśnie w tej wiosennej porze kamienica zmieniła pewną część lokatorów. Wyprowadzenie się szewca i praczek małe zrobiło wrażenie, gdyż uwaga publiczna zwróciła się na innych przybyszów, którzy zajęli najpokaźniejszy lokal na pierwszem piętrze. Była to rodzina świeżo sprowadzająca się ze wsi, skąd wypędzały ją... interesa, jak to zwykle powiadają. Kapitan bardzo uniżenie kłaniał się nowym lokatorom, wyporządził im mieszkanie, okazywał wiele troskliwości przy wnoszeniu mebli, słowem objawiał niezwykły respekt, gdyż podupadły ziemianin przywoził jeszcze nieszpetne szczątki fortuny i przyzwyczajenie do szczodrego sypania pieniędzmi, pomimo, że z łaski takowego musiał był ustąpić z ojcowizny.
Niedługo cała kamienica osłupiała ze zdziwienia : w ogrodzie, zamykanym starannie nawet przez zimę, do którego niebezpiecznem było zakraść się choćby przez parkan w nocy — w tym ogrodzie przechadzali się nowi lokatorowie i nikt do nich z pretensyą nie występował. Dostrzegła to i babusia, podreptała więc do syna, aby zawiadomić go o wkroczeniu obcych na terytoryum, tak pilnie strzeżone, że tam nawet własnych dzieci nie wpuszczał. Kapitan ofuknął staruszkę:
— Nie wtrącajcie się. matko, do nieswoich rzeczy. Widać dałem im klucz do ogrodu, bo przecież przez parkan nie przefrunęli.
Babusia nie mogła ochłonąć ze zdumienia. Wrogo i podejrzliwie przyglądała się przez okno intruzom, a gdy potem przy ścieżynkach wysypało się pierwsze kwiecie, nie wytrzymała i zabiegała często do ogrodu, zobaczyć, czy tam obcy szkody jakiej nie robią.
Jednego dnia ślicznie uśmiechnęło się majowe słoneczko i rzuciło jasną pozłotę na świat Boży. aż się rozradowały mimowoli oczy i serca ludzkie. Blask ten wiosenny przyodział urokiem nawet zaśmiecone podwórko, po którem paradowały gdaczące z zadowolenia kwoki wraz z panem kogutem, co maszerował z hardą miną i piał sobie, ile mu gardła starczyło. Drzewa w ogrodzie, wziąwszy na się szaty ze szmaragdowej zieleni, nakrapiane centkami białego i różowego kwiecia, lekkim szelestem zda się wesołą prowadziły rozmowę, a po grządkach kwiatki pootwierały szeroko: żółte, niebieskie, czerwone oczęta, snąć aby lepiej napatrzeć się niebiosom, przyodzianym w najcudniejszą szafirową suknię, po której, niby zwoje przejrzystej gazy, snuły się białe pasma obłoczków. W taki rozkoszny dzionek przez podwórko przesunęła się dziwna czwórka.
Przodem, niby laufer, biegło ośmioletnie dziewczątko, wywijając wielkim kluczem, za niem postępowała powolnym krokiem ośmdziesięcioletnia co najmniej staruszka, wsparta prawicą na ramieniu pięknego dziewczęcia, co już z lat dziecięcych wychodziło. Za drugą rękę trzymał ją sześcioletni chłopczyk, kroczący z powagą i namaszczeniem, wyobrażał sobie bowiem, że to on właściwie babunię prowadzi. Czwórka ta weszła do ogrodu. Po krótkiej przechadzce, staruszka siadła na ławce, obok niej najstarsza panienka, a młodsze dzieciaki z drugiej strony przytuliły się do babuni. Była to grupa jakby z obrazu Greuza; twarz staruszki, pomarszczona, z kosmykiem bi?łych, jak mleko, włosów, wysuwających się z pod czepka, nosiła na sobie wyraz dobroci, łagodności, a zarazem niewysłowionej godności. Dzieci miały jasne włoski, niby promykiem słońca wyzłacane. w oczach niezapominajki, a rysy jak gdyby wycięte według pięknego wzoru — na delikatnej, różowej płci, rysowała się każda żyłka, a rumieńce okrągłych, ale nienazbyt pulchnych buziaków, kwitły nakształt polnych różyczek. Babunia poczęła opowiadać powolnym, drżącym, ale jeszcze czystym głosem, głaszcząc włoski chłopięcia:
— Był król i królowa i mieli synka takiego, jak ty, Stasieńku...
I sędziwa matrona opowiadała im odwieczną bajkę, którą już w tylu pokoleniach, matki, babki i niańki, niedorostków bawiły. Sama słyszała ją nieraz w dzieciństwie, powtarzała ją potem dzieciom swym i bajka owa, z dziwną dokładnością szczegółów, trzymała się jej pamięci, tej biednej, zużytej pamięci, która już nie potrafiła zatrzymać zdarzeń dnia wczorajszego. Dzieci wsłuchiwały się w opowieść, na twarzy starszej dziewczynki migotał sceptyczny uśmiech niedowierzania, ale za to dwoje młodszych tonęło całą duszą w czarodziejskiej bajce, odczuwając z naiwną świeżością wrażeń złą i dobrą dolę urodziwego królewicza. I przed oczyma ich fantazyi ogródek rozrósł się w cudny gaj, pełen drzew ze złotemi liśćmi, z kwiatami z brylantów; dom kapitana zmienił się w zamek wysoki na, niebotycznej skale, kominy śmigały w górę w postaci wieżyc, z każdego kwiatka wyzierał sylf skrzydlaty, a pomiędzy gałęziami kołysały się śliczne rusałki, strojne w powiewne, bielutkie szaty. Czasem z za muru wyglądały ogromne twarze olbrzymów, ścigających nieszczęśliwego królewicza, ale na ratunek wypełzały z pod krzaków poczwarne, lecz dobrotliwe, a mądre i przebiegłe karły i znowu cała scenerya uroczy przybierała charakter. Naraz, ścieżką poprzeczną przesunęła się postać, okryta ciemną szatąSpojrzała podejrzliwemi oczyma i dzieci zadrżały— zdało się im, że to jakaś zła czarownica, co aż tutaj zakrada się po udręczonego już tylu prześladowaniami królewicza. Przykry odgłos suchego kaszlu doleciał ich ucha. Na ten odgłos staruszka przerwała opowiadanie!
— Janinko — rzekła, — idźno, zobacz, kto to tak kaszle.
— To matka, gospodarza— odpowiedziało najstarsze dziewczę.
—Idź no, poproś ją tutaj. Janinka zerwała się żywo i po chwili wróciła z babusią, która szła z wyraźną niechęcią i zdumieniem.
— Przepraszam —rzekła matrona uprzejmym
tonem — jak dawno pani tak kaszle?
— Od zimy — rzekła babusia.
— I nic pani na to nie robi?
Babusia patrzyła na pytającą z niemem zdziwieniem. Ta powtórzyła pytanie:
— Nie bierze pani żadnego lekarstwa?
— Eh — odrzekła babusia — po co lekarstwo? Ma przejść, to przejdzie samo, a nie, to z czasem śmierć od wszystkiego naraz wyleczy.
— Nie trzeba tak myśleć: mamy obowiązki dbać o siebie. Pani ma dzieci, wnuki; nie chciałabyś ich przecie swoją chorobą zasmucać. Przyślij pani do nas, ja pani dam lekarstwo, które z pewnością pomoże.
Wtem z za parkanu odezwał się głos Tali:
— Babusiu, prędko, bo mama woła. Babusia podreptała co żywo, nie podziękowawszy nawet za uprzejmą propozycyę.
W kuchni oświadczyła jej kucharka, kręcąca się koło komina, iż przyszedł gość i że trzeba zanieść butelkę wina i talerz z bakaliami na tacy. Babusia przywykła już do takich posług, chwyciła za tacę i weszła do pokoju, gdzie na kanapie rozsiadł się obok kapitanowej jakiś wojskowy z ogromnemi szlifami, którego kapitan z uniżoną grzecznością cygarami częstował. Babusia postawiła tacę na stole, gość ledwie spojrzał na nią, poczytując ją pewno
za kogoś ze służby domowej.
 
 
Po południu staruszka, wiedziona bardziej ciekawością niż pragnieniem lekarstwa, poszła na górę do byłego obywatela ziemskiego. Lokaj wprowadził ją do pokoju i poprosił, aby chwilkę zaczekała, gdyż pani starsza jest w saloniku, gdzie państwo mają gości.
Przez drzwi, uchylone przez lokaja, babusia ujrzała w saloniku wesołe grono gości, zajętych żywą rozmową. Na kanapie siedziała matrona; wszyscy obchodzili się z nią ze czcią i poważaniem, poczytując ją widocznie za najważniejszą w rodzinie osobę. Lokaj szepnął jej do ucha, matrona powstała z kanapy; wtem podbiegła pani domu i jakiś pan z pomiędzy gości i poprowadzili ją do drugiego pokoju. Uprzejmie powitała przybyłą, podała wnuczce kluczyki i kazała z apteczki swej przynieść flaszeczkę z lekarstwem. Babusia wytrzeszczała oczy zdumiona, wydało jej się czemś dziwnem, nadprzyrodzonem, że wszyscy spieszyli na usługi sędziwej damy, prawie usiłowali zgadywać jej myśli. Wychodząc z lekarstwem, zaczepiła znajomą już sobie pokojówkę i wypytywała ją o starszą panią, co robi po dniach całych, jak się z nią obchodzą. Dziwno jej było słyszeć o tem, jak cały dom czcią i pieczołowitością, zgrzybiałą matronę otacza.
Lekarstwo skutkowało niepospolicie, kaszel zmniejszał się stopniowo, a z czasem ustał zupełnie. Zdawało się jednak, że w lekarstwie owem tkwiła jakaś moralna trucizna, gdyż babusia zamyślała się ciągle, stawała się coraz smutniejszą, a często mruczała coś sama do siebie. Nie chodziła już do ogrodu szpiegować, czy lokatorowie z pierwszego piętra szkód nie robią, ale czasami patrzyła na babunię z wnukami tęsknemi oczyma, które łzami zachodziły. Jednego dnia kapitanowie znowu mieli gości u siebie. Bawiono się wesoło, śmiech rozlegał się po całem mieszkaniu. Wtem otwarły się drzwi po cichu i do saloniku weszła babusia w swej czarnej sukni i czepcu, wzięła krzesełko, siadła bliżej okrągłego stolika i wtrąciła się do rozmowy. Kapitanowa poczerwieniała i osłupiałym wzrokiem spojrzała na kapitana, ten zaś skrzywił się, oko przymrużył i z ukosa na matkę spoglądał. Niebawem goście odeszli.
— Moja babusiu — rzekła kapitanowa wyniosłym tonem — co to ma znaczyć?
— Po co matka przyszła do gości? — rzekł ostro kapitan.
Staruszce serce bić mocniej zaczęło.
— Po co? przecież matki przed obcymi się nie wstydzicie ?
— Ależ matka powinna wiedzieć — rzekła synowa — że do gości przychodzić jej nie należy.
— Dlaczego? Nie są to przecież tacy goście, żebym z nimi mówić nie potrafiła. Wstydu wam nie zrobię.
I zwracając się do syna, rzekła z łagodnym wyrzutem:
— Mój drogi, pomagam, posługuję wam, ile mi sił staje, dozoruję waszych dzieci, nie narzekam
Babusia.
na nic, ale przynajmniej przy obcych nie dawajcie poznać, że jestem u was nie matką, ale służącą.
— Skąd wam takie myśli przyszły do głowy? — zapytał osłupiały z podziwienia kapitan.
— Skąd? Czy to nie widzę, jak tutaj starych ludzi poważają, jak im pozwalają odpocząć, jak ich pielęgnują, na pierwszem miejscu sadzają? Napracowałam się ja dosyć na świecie, urodziłam cię, wykarmiłam, wypiastowałam...
Kapitanowa skoczyła rozwścieczona i popchnęła staruszkę tak, iż ta znalazła się za drzwiami. Biedna kobieta przez chwilę stała niby posąg, potem siadła na progu, zakryła twarz rękoma i zalewała się gorzkich łez potokami.
Babunia z pierwszego piętra niezadługo przestała chodzić do ogrodu. Przed domem postawiono wieko, czarnym aksamitem obite, a potem wyniesiono martwe zwłoki do kościoła parafialnego, a nazajutrz na cmentarz. Pogrzeb był okazały, wszystko duchowieństwo miejscowe prowadziło nieboszczkę, a pochodnie i świece rozlewały czerwonawą łunę na orszak pogrzebowy. Za trumną postępowała rodzina w grubej żałobie, żal szczery malował się na jej obliczach — syn pochylił głowę pod brzemieniem smutku, synowa i wnuczęta płakały serdecznie, a obecni ze współczuciem na tę boleść poglądali. Za pogrzebem szła i babusia, szedł i kapitan z kapitanowa. Zacna para przypatrywała się żałobie rodziny z kwaśnem szyderstwem, a kapitan szepnął żonie:
— Czego oni tak lamentują? Babie niewiele
do stu lat brakowało, nie mieli z niej żadnego pożytku, chyba ciężar próżny...
Słowa te doleciały uszu babusi — serce jej się ścisnęło, aż musiała stanąć na chwilę i ledwie dowlokła się za pogrzebem.
Dziwnie posmutniała staruszka od tego czasu; zdawało się, że śmierć jej rówieśniczki przygnębiała ją nieznośnem brzemieniem. Często zwracała oczy na pierwsze piętro kamienicy i kiwała smutnie głową, mrucząc pod nosem:
— Tak. tak, w naszym wieku to już człowiek tylko za pasportem na świecie.
Nie rozweseliło ją nawet cudownie pogodne lato; co dziwniejsza, że w największe upały lipcowe kaszel jej powrócił, ale już w gorszej daleko postaci : wydzierał się z głębi piersi, w której snąć wroga nurtowała choroba. Na nieszczęście we flaszeczce nie było już ani kropelki zbawczego lekarstwa. Babusia zwróciła się z prośbą o nową flaszeczkę, lecz w aptece nieboszczki drugiej takiej nie znaleziono. Co gorsza, młodsze pokolenie, czy nie wierzyło tradycyjnym lekom, czy też ufało więcej specyfikom aptecznym, dość, że nie wiedziało, jak się ów cudowny eliksir przyrządza — tajemnica tegoż poszła do grobu wraz ze zgasłą matroną.
Ból w piersiach musiał już bardzo dokuczyć babusi, gdyż jednego dnia zwróciła się do syna:
— Mój drogi, ciężko mi ciebie na wydatek narażać, ale już źle ze mną, zawołaj mi doktora, może on co na mój kaszel poradzi. Grzech przecie nie dbać o swoje zdrowie, póki nam Pan Bóg żyć na świecie przykazał.
Kapitan wzruszył ramionami i posłał służącę z trzygroszniakiem po ślaz do apteki.
Ślaz nie przyniósł pożądanego skutku, nie robił ulgi cierpiącym piersiom, lecz za to oddziaływał szkodliwie na słaby już i tak żołądek staruszki; więdła ona, schła, chyliła się coraz bardziej ku ziemi. Kapitan zapytał ją — czyby nie chciała powrócić do swej rodzinnej ziemi, do której tak niedawno była tęskniła.
Babusia spojrzała nań z bolesnym wyrzutem.
— Chcesz mię się pozbyć — rzekła — już ja tylko ciężarem na świecie. Ale nie potrwa to długo. Pozostaw mię, wolę już tobie wysługiwać się ostatkiem sił, boś mój syn, aniżeli poniewierać się u dalszych krewniaków.
— Jak matka chce — mruknął syn niechętnie i wyszedł z domu.
Kapitan wybrał się w sąsiedztwo na licytacyę. Biedny, a może trochę i niedbały stolarz zadłużył się za komorne i komornik sprzedawał zajęte jego mienie na rzecz nielitościwego kamienicznika. Kapitan lubił licytacyę, bo na nich zawsze mu się udawało nabyć coś za bezcen; obecnie wiedział że stolarz ma wiele robót zapasowych, rzeczy nie bez wartości. Wszelako gromada brodatych spekulantów postanowiła nikogo nie dopuszczać do kupna, kapitan miotał się, gniewał, ale podbić się w cenie na słuszną miarę nie pozwolił. Stoły, stołki, szafki, na jakie miał ochotę, przeszły w ręce skonfederowanej ligi semickiej, aż wreszcie wystawiono na sprzedaż przedmiot, wobec którego wszyscy zadrżeli mimowolnie i konkurencya ustała. Było to czarno pomalowane wieko trumny, służące za szyld nieszczęśliwemu stolarzowi. Nikt tego smutnego przedmiotu kupić nie chciał i licytacya poszła in minus. Kapitan wyczekał największego obniżenia ceny i kupił wieko za kilka złotych.
Wszyscy spoglądali nań ze zdumieniem, może nawet posądzali go o nienormalność umysłową. Gdy tłum się rozchodził, kapitan skinął na obecnego przy tem kolegę zlicytowanego i kazał mu zabrać zagadkowe kupno. Nazajutrz późno wieczorem chłopcy stolarscy przynieśli jakiś przedmiot starannie okryty; sam kapitan otworzył im drwalnię, gdzie przedmiot ów złożyli.
Ani ciemności nocne, ani dyskrecya chłopców nie przeszkodziły temu, że wieść o dziwnym gospodarza sprawunku rozeszła się po kamienicy. Babusia pokaszlując kręciła się według zwyczaju swego po kuchni i czemś srodze rozgniewała kucharkę. Popędliwa i złośliwa niewiasta podała jej kluczyk i rzekła szyderczo:
— Niech no pani idzie do drwalni, zobaczy pani tam coś ciekawego.
Staruszka podreptała do drwalni i po chwili wróciła z twarzą skamieniałą od boleści. Nie mówiła ni słowa, tylko na przechodzącego syna spojrzała z wyrazem niewysłowionego wyrzutu.
W kilka dni potem do babuni, siedzącej na progu, przybiegły dzieci z pierwszego piętra z uniesieniem niesłychanej radości.
— Patrz pani, patrz — wołała Janinka — Pan Bóg spełnił nasze pragnienia. W papierach po babuni znalazła się recepta i ojciec kazał zrobić lekarstwo dla pani. Daj je, Stasiu, daj zaraz.
Chłopczyk wyciągnął drobną rączynę, w której była spora flaszeczka. Ale babusia smutnie pokręciła głową i łzy perliste spłynęły po zwiędłych jagodach.
— Dzięki wam, dzięki, gołąbki moje — wyjękła szlochając — mnie lekarstwa nie trzeba. Już mi nie żyć na tym świecie, dla mnie już stoi trumna gotowa.
I przygarnęła do piersi chłopczyka, całowała jego włoski, policzki, drobne rączyny.
— Dzieci moje, gołąbki wy moje — rzekła znowu — czyście wy bardzo waszą babusię kochały?
Oczy całej trójki zaszły łezkami, była to niema a wymowna na pytanie odpowiedź.
— Tak, tak, wyście ją wszyscy kochali, czcili, pielęgnowali. Teraz ona jest aniołem u Boga i przez całe życie będzie wąs białemi osłaniała skrzydłami.
Przez chwilę staruszka płakała boleśnie, a potem mówiła urywanemi słowy:
— Biedna moja dola! biedna ja bardzo! Całe życie byłam tylko sługą, tylko niewolnicą. Nie pieścił ojciec surowy, nie głaskali hardzi bracia, bił nieraz srogi mąż, a dziś od syna, od wnuków...
Nie dokończyła, bo płacz przerwał pasmo słów. bolesnych. Płakała długo; dzieci patrzyły na nią z podziwieniem i zarazem ze współczuciem, a po różowych policzkach spływały łzy rzęsiste.
Babusia uspokoiła się nieco — ze zdumieniem spostrzegła, że dzieci od niej jeszcze nie odeszły. W oczach jej przebijała wdzięczność bez granic.
— A mówiono mi — rzekła — że tu znajdę ludzi złych, przewrotnych, chrzczonych a niedochrzczonych. A u was w rodzinie miłują się, niewiast nie biją, a starym dają odpocząć i nacieszyć się tą resztą życia, którą im Pan Bóg pozostawił. Lepiej byłoby mi, stokroć lepiej, gdybym nie poznała, że tak może być na świecie.
Pokazało się, że kapitan na licytacyi dobry zrobił interes. Jeszcze nie nadciągnęły jesienne chłody, a już biedna babusia przestała patrzeć na świat doczesny. Złożono ją do zapasowej trumny i przykryto zlicytowanem wiekiem.

Anons: — Reklama